اعسار چیست و شرایط و قوانین طرح دادخواست اعسار در پرداخت هزینه چه می باشد؟

اعسار به معني رنج، سختي و نداشتن است و اعسار یا ناتوانی مالی در پرداخت هزینه دادرسی در اصطلاح حقوقي، زماني است كه يك فرد به نوعي تمكن مالي ندارد يا داراي اموال و سرمايه اي است اما در وضعيتي قرار دارد كه امكان دسترسي به آن ها را ندارد، اين فرد دچار اعسار از پرداخت محکوم به حکمش شده و قادر به پرداخت بدهي هايش نيست.

طبق ماده يك قانون اعسار «معسر كسي است كه به واسطه نداشتن دارايي يا دسترسي نداشتن به مالش توانايي پرداخت هزينه محاكمه (هزينه دادرسي) يا ديون خود را ندارد». با توجه به اين قانون ممكن است اين فرد براي احقاق حقش قادر به پرداخت هزينه دادرسي نباشد و حتي نتواند وكيلي براي انجام كارهايش انتخاب كند كه مي تواند با مراجعه به مراجع قضايي، تقاضاي وكيل معاضدتي كند.

دلایل اعسار در پرداخت هزینه دادرسی مالی

اعسار در پرداخت هزینه دادرسی ، در دو صورت به وجود می‌آید :

1. علت اینکه دارایی شخص کفاف پرداخت هزینه دادرسی را نمی‌کند.

2. به علت اینکه شخص به‌ طور موقت، به‌ دلیل عدم دسترسی به مال خود قادر به پرداخت هزینه‌ دادرسی نیست؛ مثلا مال طرف در رهن بانک است.

به عبارتی هر فردی نمی‌تواند به ادعای اینکه دچار اعسار می‌شود به دادگاه دادخواست اعسار یا ناتوانی مالی دهد. ادعای اعسار در پرداخت هزینه مقید به این شرایط است:

1.     شخص بدهکار باشد

2.     اقامه دعوا از طرف مدعی و طلبکار

3.     اثبات ادعای (اعسار در پرداخت هزینه دادرسی) وی و صدور حکم به نفع طلبکار

4.     صدور رأی قطعی بر محکومیت بدهکار

5.     صدور اجرائیه از طرف دادگاه

بعد از تحقیق شرایط یاد‌شده، مدعی اعسار از پرداخت محکوم به ،  می‌تواند با ارائه دادخواست در پی اثبات آن باشد.

اعسار مطلق و نسبي چيست؟

اعسار به دو صورت مطلق و نسبي محقق مي شود؛ اعسار مطلق وقتي است كه شخص به طوركامل از پرداخت محكوم به يا هزينه دادرسي عاجز و ناتوان بوده و يا درحال حاضر هيچگونه دسترسي به اموال و دارايي خود ندارد. خواه يكجا باشد و خواه به صورت اقساط.

چنانچه فرد به طور يكجا و يك باره تمكن پرداخت محكوم به و يا هزينه دادرسي را نداشته باشد ولي قادر به پرداخت قسطي آن باشد گفته مي شود كه معسر نسبي است.

براي اثبات ادعاي اعسار در پرداخت هزینه دادرسی ، مدعي بايد حداقل چهار شاهد به دادگاه معرفي كند و شهود مي بايست از وضع معيشتي و زندگي او مطلع باشند.

مزاياي ثبوت اعسار در پرداخت هزینه دادرسی

اگر شخص بتواند اعسار خود را در دادگاه ثابت كند، مي تواند از مزاياي معافيت از تماميت يا قسمتي از هزينه دادرسي و استفاده از وكيل مجاني استفاده كند.ضمنا اگر معسر در دعوي مطروحه خود محكوم له واقع شود ( حكم به نفع او صادر گردد)، مكلف به پرداخت هزينه دادرسي مي شود.

تكليف ورثه معسر

چنانچه مدعي اعسار حين دعوي فوت كند، ورثه وي نمي توانند از حكم اعسار در پرداخت هزینه دادرسی مورث خود استفاده نمايند زيرا وضعيت اعسار قائم به شخصي است و چه بسا ورثه، خود توانايي پرداخت هزينه دادرسي را داشته باشند؛ بنابراين مكلف هستند در صورت داشتن تمكن مالي، هزينه دادرسي را در مرحله اي از رسيدگي بپردازند.ورثه زماني مي توانند هزينه را نپردازند كه خودشان نيز معسر باشند و بتوانند اين مساله را در دادگاه ثابت كنند كه در اين صورت، از معافيت پرداخت هزينه دادرسي استفاده خواهند كرد.

طریقه اعسار و رسیدگی به دعوا

شرایط و مقررات حاکم بر تقدیم دادخواست اعسار از محکوم‌به با اعسار از هزینه دادرسی مشترک است. البته برای اعسار در خصوص محکوم‌به، مدعی اعسار یا ناتوانی مالی باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی را که از وضع معیشت و زندگی او مطلع باشند، به شهادت‌نامه خود ضمیمه کند.

در شهادت‌نامه مزبور باید نام، شغل و نحوه گذران زندگی و تمکن او برای پرداخت محکوم‌به یا دین با تعیین مبلغ آن تصریح شود.حضور طرف دعوای اصلی در جلسه اعسار بلامانع است و این به دلیل آن است که فرد ممکن است توضیحاتی برای رد دادخواست اعسار ارایه کند. باید توجه داشت که دعوای اعسار چه اعسار از محکوم‌به باشد و چه اعسار از هزینه دادرسی، یک دعوای مستقل شمرده می‌شود و دعوای اعسار قابل تجدید نظر است.

طرح دادخواست اعسار از محکوم‌به قبل از صدور حکم

در دعوای مطالبه مهریه معمولا دادگاه حکم به نفع زوجه صادر و زوج را مکلف به پرداخت مهریه می‌کند. بعد از آن زوج دادخواست اعسار به دادگاه تقدیم می‌کند و با توجه به ناتوانی مالی، درخواست تقسیط مهریه می دهد که دادگاه به این درخواست رسیدگی می‌کند و با در نظر گرفتن شرایط و دلایل، مهریه را قسط‌ بندی می‌کند. حالا فرض کنید زوج منتظر صدور حکم نشود و برای صرفه‌جویی در وقت پیش از آنکه حکم به نفع زوجه و به ضرر خودش صادر شود، دادخواست اعسار و تقسیط مهریه بدهد.

تشریفات رسیدگی به دعوای اعسار در پرداخت هزینه دادرسی

کسی که دعوای اعسار از پرداخت محکوم به طرح می‌کند، مثل همه کسانی که در محاکم طرح دعوا می‌کنند، باید مراحلی را پشت‌ سر بگذارد. مدیر دفتر دادگاه، ظرف دو روز از تاریخ وصول دادخواست اعسار، باید پرونده را به نظر قاضی برساند. چنانچه قاضی شهادت شهود را در دادگاه ضروری بداند، به مدعی اعسار اخطار می‌کند که در روز مقرر آنان را حاضر کند. ممکن است دادگاه به همان شهادت‌نامه تفصیلی که ضمیمه دادخواست شده است اکتفا کند و ممکن است از مدعی اعسار بخواهد که شهود خود را حاضر کند.در این میان ذکر چند نکته ضروری است:

1. معافیت از هزینه دادرسی برای هر دعوا باید جداگانه دریافت شود، مگر آنکه چند دعوا، به‌ طور همزمان علیه یک نفر مطرح شده باشد که در این صورت، قبولی اعسار در یک دعوا در دعاوی دیگر نیز قابل استفاده است.

2. رای دادگاه در خصوص قبول اعسار، «حضوری» محسوب می‌شود، یعنی اگر خوانده اعسار در دادگاه حاضر نشود و هیچ لایحه‌ای هم نفرستد و در نتیجه از جلسه رسیدگی اطلاع حاصل نکند، حکم باز هم حضوری است؛ حتی اگر اخطاریه هم در شکل«ابلاغ قانونی» باشد.

شخصی بودن حکم اعسار در پرداخت هزینه دادرسی

اگر محکمه، حکم به اعسار یا ناتوانی مالی شخصی صادر کرد، این حکم فقط در مورد شخص «مُعْسر» است و در مورد جانشینان او جاری نمی‌شود. پس اگر معسر فوت کند، ورثه نمی‌توانند از حکم اعسار هزینه دادرسی مورث استفاده کنند. فوت مورث، در هر یک از دادرسی‌های نخستین و تجدیدنظر و فرجام، مانع جریان دادرسی در آن مرحله نیست و هزینه دادرسی از ورثه مطالبه می‌شود، مگر آنکه ورثه نیز اعسار در پرداخت هزینه دادرسی خود را ثابت کنند.

فرق اعسار با ورشکستگی

چنانچه تاجری، وضع مالی مناسبی نداشته و مدعی اعسار باشد، باید با توجه به مقررات قانون تجارت، دادخواست ورشکستگی دهد و تنها در صورت اثبات این ادعا، می‌تواند از معافیت پرداخت هزینه دادرسی استفاده کند. نپذیرفتن اعسار از تاجر، به این دلیل است که رسیدگی به وضع مالی او نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد و به‌طور‌کلی در مورد تاجر باید سخت‌گیری بیشتری کرد.

در این باره به دو نکته توجه داشته باشد:

– تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجاری قرار داده است.

– اینکه کسبه جزء، تاجر محسوب نمی‌شوند و می‌توانند از مزایای اعسار استفاده کنند.

 گردآورنده :  موسسه حقوقی سروش نافع دادمان